W ogromnym świecie systemów operacyjnych Linux opanowanie wiersza poleceń (CLI) to jedna z tych umiejętności, które przydają się wszystkim, zarówno początkującym jak i tym, którzy w terminalu czują się jak w domu. Linux słynie z tego, że „prawie wszystko jest plikiem”, więc kluczem do sprawnej pracy jest umiejętność wyszukiwania informacji oraz obsługi plików tekstowych za pomocą poleceń. Ważne jest więc abyś poznał podstawowe polecenia w Linuksie.
Nauka podstawowych komend powłoki jest trochę jak nauka nowego języka – tylko zamiast odmiany przez przypadki masz polecenia, przełączniki i argumenty. Dobra wiadomość: to język bardzo praktyczny. Gdy złapiesz podstawy, wiele rzeczy zrobisz szybciej niż myszką (bez klikania i szukania ikon).
W poprzedniej lekcji poznaliśmy podstawowe elementy Linuksa. Teraz przećwiczysz podstawowe polecenia Linux: pwd, cd, ls, tree i find. Dowiesz się też, jak czytać składnię poleceń, korzystać ze skrótów klawiaturowych i sprawdzać dokumentację. Przykłady wykonuj w Debianie przygotowanym w poprzednich lekcjach, w powłoce Bash. Możesz korzystać z konsoli maszyny wirtualnej albo z działającego połączenia SSH.
Składnia poleceń w Linuxie
Bardzo ważną kwestią związaną z poleceniami w linuxie, jest fakt, że terminal rozróżnia wielkość liter. Przykładowo ls i LS mogą oznaczać coś zupełnie innego (a czasem LS nie oznacza nic… i wtedy Linux bezlitośnie Ci to zakomunikuje).
Żeby polecenia były zrozumiałe dla systemu, trzymaj się standardowej składni:
polecenie [przełączniki] [argumenty]
- Polecenie – Jest to akcja lub operacja, która ma zostać wykonana. To zwykle pierwsze słowo w komendzie i mówi systemowi, co ma zrobić. Przykład: mkdir tworzy nowy katalog.
- Przełączniki – Są to parametry modyfikujące działanie polecenia, sprawiając, że działają one w inny sposób. Występują w dwóch popularnych wersjach:
- krótkie: pojedyncza litera poprzedzona myślnikiem, np.
-d - długie: całe słowo poprzedzone dwoma myślnikami, np.
--directory
- krótkie: pojedyncza litera poprzedzona myślnikiem, np.
- Argumenty – Są to informacje niezbędne do wykonania komendy: nazwy plików, ścieżki katalogów, ciągi tekstowe lub inne parametry wymagane przez polecenie. Przykład: w poleceniu ls -l /home/user argumentem jest /home/user, czyli katalog do wyświetlenia.
Krótkie przełączniki możesz łączyć: -cvzf zamiast -c -v -z -f.
Uwaga: jeśli któryś przełącznik wymaga parametru (np. ścieżki lub nazwy pliku), parametr podajesz osobno, np. -C /sciezka. Jeśli masz kilka takich opcji z parametrami, zwykle nie da się ich „skleić” w jedno -xyz.
Przykład:
ls -l /home
Poszczególne elementy oznaczają:
ls— polecenie wyświetlające informacje o plikach i katalogach;-l— przełącznik włączający szczegółowy format;/home— katalog, którego zawartość chcesz wyświetlić.
Najważniejsze skróty klawiszowe w terminalu Linux
Skróty klawiaturowe w terminalu to mała magia, która oszczędza mnóstwo czasu (i nerwów). Oto najważniejsze:
- Ctrl+C – przerywa działające polecenie/program
- Ctrl+D – wylogowuje użytkownika z sesji
- Ctrl+Z – wstrzymuje proces i przenosi go w tło. Możesz go potem przywrócić np. fg.
- Ctrl+L – czyści ekran terminala
- Tab – autouzupełnianie poleceń i ścieżek (podwójny Tab pokaże listę dopasowań gdy jest ich więcej)
- Shift+PgUp / Shift+PgDown – przewijanie terminala góra/dół
- Win + strzałki lewo/prawo – przełączanie obszarów/ekranów (zależne od środowiska graficznego)
Podstawowe polecenia systemowe, które warto znać
- poweroff / shutdown / halt – wyłączenie systemu
- reboot – ponowne uruchomienie systemu
- logout / exit – wylogowanie z terminala
- man [polecenie] – pełna instrukcja i opcje polecenia (manual)
- whatis [polecenie] – krótki opis komendy
Polecenia nawigacyjne w Linuxie
Poruszanie się po systemie plików to absolutna podstawa. Bez tego nawet najlepsze komendy są jak GPS bez mapy. Poniżej znajdziesz zestaw najważniejszych poleceń, które pomogą Ci ogarnąć katalogi i ścieżki.
Sprawdzanie ścieżki do aktualnego katalogu: pwd
Polecenie pwd pokazuje ścieżkę do bieżącego katalogu, w którym aktualnie się znajdujesz:
pwd
Przykładowy wynik dla użytkownika patryk:
/home/patryk
Sprawdzanie bieżącego katalogu jest szczególnie przydatne przed operacjami na plikach. Ta sama ścieżka względna może wskazywać inne miejsce zależnie od tego, gdzie jesteś.

Przechodzenie między katalogami: cd
Polecenie cd służy do zmiany katalogu.
Przejdź do /usr/bin i sprawdź rezultat:
cd /usr/bin
pwd
Zobaczysz:
/usr/bin
Przykłady argumentów:
- Przejście do konkretnego katalogu:
cd /usr/bin - Przejście do katalogu nadrzędnego:
cd .. - Przejście do katalogu domowego:
cd ~
W Linuksie w ścieżkach używa się / (slash), a nie \ (backslash) jak w Windowsie.

Typy ścieżek w Linuxie
Ścieżka bezwzględna zaczyna się od katalogu głównego /, na przykład:
/home/patryk/file1.txt
Wskazuje to samo miejsce niezależnie od bieżącego katalogu.
Ścieżka względna jest interpretowana względem aktualnej lokalizacji. Jeśli jesteś w /home, zapisujemy ją bez ukośnika:
patryk/file1.txt
wskazuje ten sam plik.
Wyświetlanie zawartości katalogów: ls
Polecenie ls bez argumentów wyświetla zawartość bieżącego katalogu:
ls
Aby zobaczyć również ukryte wpisy i szczegółowe informacje, użyj:
ls -la
Nazwy zaczynające się od kropki są traktowane jako ukryte przez wiele narzędzi.

Jak rozpoznać plik i katalog w ls -l
Przykładowy wiersz:
-rw-r--r-- 1 patryk patryk 120 paź 6 12:00 notatki.txt
W Linuksie na pierwszy rzut oka nie zawsze widać, czy coś jest plikiem czy katalogiem, ale ls -l podpowiada to pierwszym znakiem w kolumnie uprawnień:
- literka d – Oznacza katalog
- znak kreseczki (-) – Oznacza plik
- literka l – Oznacza dowiązanie symboliczne
Pozostałe znaki określają prawa dostępu oraz właściciela i grupę, do której należy plik. Ten temat omówiony zostanie szerzej w dalszej części kursu w lekcji dotyczącej uprawnień.
W wielu poleceniach możemy korzystać z rekurencji. Pozwala ona zastosować polecenie nie tylko do wskazanego katalogu, ale także do wszystkich jego podkatalogów. Służy do tego przełącznik -r lub -R.
ls -laR /root
Wizualizacja struktury katalogów: tree
Dużo lepszym poleceniem pozwalającym zwizualizować strukturę katalogów jest polecenie tree. Jak sama nazwa wskazuje wyświetla on na ekranie strukturę katalogów w formie drzewa.
Jeśli programu nie ma w Debianie, zainstaluj go jako administrator:
su -
apt update
apt install tree
exit
Po powrocie do zwykłego użytkownika wykonaj:
tree -L 1 /home
Opcja -L 1 ogranicza głębokość do jednego poziomu poniżej wskazanego katalogu.

Wyszukiwanie plików i katalogów: find
Polecenie find to jedna z najbardziej przydatnych komend w Linuksie. Świetnie współpracuje z wzorcami (metaznakami) i pozwala też wykonywać akcje na znalezionych plikach.
Wyszukiwanie według nazwy
Znajdź zwykłe pliki, których nazwy zaczynają się od małej litery a:
find ~ -type f -name 'a*'
Poszczególne elementy oznaczają:
~— początek wyszukiwania;-type f— tylko zwykłe pliki;-name 'a*'— nazwy pasujące do wzorca.
Apostrofy są ważne: przekazują wzorzec do find, zamiast pozwolić Bashowi rozwinąć go wcześniej na podstawie bieżącego katalogu.
Do wyszukiwania bez rozróżniania wielkości liter służy -iname:
find ~ -type f -iname 'a*'
Jeśli szukasz katalogów, użyj -type d:
find ~ -type d -name 'a*'
Brak wyniku może po prostu oznaczać brak dopasowania. Komunikat Permission denied informuje natomiast o braku uprawnień do sprawdzenia konkretnej lokalizacji.
Wyszukiwanie według czasu modyfikacji
Pliki modyfikowane w ostatnich 7 dniach
find ~ -type f -mtime -7
Dodatkowy przykład: wykonanie polecenia dla znalezionych plików
find może uruchamiać inne polecenia przez -exec.
find /var/log -type f -size +1M -size -3M -exec cp {} /wspolny \;
Znajduję wszystkie pliki w określonym rozmiarze z katalogu /var/log i kopiuje je do katalogu /wspolny.

Metaznaki (wildcards) w Linuxie
Metaznaki są potężną funkcjonalnością używaną w poleceniach systemu Linux do dopasowywania nazw plików/katalogów według wzorców:
- Znak gwiazdki * – Dopasowuje jeden lub więcej wystąpień dowolnego znaku. Przykładowo polecenie find /home/patryk/file*.txt może wyświetlić takie wyniki: file1.txt, file2.txt, file_test.txt.

- Znak zapytania ? – Dopasowuje pojedynczy znak. Przykładowo polecenie find /home/patryk/file?.txt może wyświetlić takie wyniki: file1.txt, file2.txt ale nie wyświetli pliku file_test.txt.

- Nawiasy kwadratowe [ ] – Dopasowuje znak do znaków znajdujących się w nawiasach. Przykładowo polecenie find /home/patryk/file[12].txt może wyświetlić takie wyniki: file1 i file2.

Sprawdzanie ścieżki do polecenia: which i type
Polecenie which pokazuje ścieżkę do pliku wykonywalnego, który uruchamiasz wpisując daną komendę. To przydatne np. gdy chcesz sprawdzić, skąd system bierze konkretny program.
Polecenia mogą być wbudowane w powłokę czyli będą dostępne od razu w danej dystrybucji lub mogą być plikami wykonywalnymi i będą znajdować się w konkretnym pliku. Aby sprawdzić jakiego typu jest polecenie możemy skorzystać z polecenia type.

Przykładowo znając ścieżkę do pliku wykonywalnego polecenia passwd możesz sprawić aby użytkownik Janek mógł zmieniać hasła użytkowników wpisując do pliku /etc/sudoers odpowiedni wpis, w którym należy wpisać ścieżkę do pliku wykonywalnego. Więcej o sudo opowiem w kolejnych artykułach, na razie potraktuj to jako fajną ciekawostkę.

Krótkie zadanie na koniec
Wykonaj jako zwykły użytkownik:
– przejdź do /usr i sprawdź bieżącą ścieżkę;
– wyświetl zawartość katalogu w formacie szczegółowym, także z ukrytymi wpisami;
– wyszukaj we własnym katalogu domowym zwykłe pliki z rozszerzeniem .txt, zmodyfikowane w ostatnich siedmiu dobach.
Poprawna odpowiedź:
cd /usr
pwd
ls -la
find ~ -type f -name ‘*.txt’ -mtime -7
pwd powinno wyświetlić /usr. Wynik ostatniego polecenia zależy od Twoich plików — pusta lista nie musi oznaczać błędu.
Następny krok: skoro umiesz odnaleźć pliki i katalogi, przejdziemy do zarządzania nimi. W kolejnej lekcji poznasz polecenia do tworzenia, kopiowania, przenoszenia i usuwania danych oraz pracy z archiwami.
Przejdź do następnej lekcji: Pliki, katalogi i archiwa — najważniejsze polecenia w Linuksie →
← Poprzednia lekcja: Podstawy Linuksa – darmowy system, który rządzi światem serwerów · Wróć do spisu kursu