Wiesz już, jak poruszać się po powłoce systemu Linux czas zrobić kolejny krok. Pliki i katalogi w Linuksie są nieodzowną częścią tego systemu. Umiejętność szybkiego tworzenia folderów, plików oraz zarządzania nimi w terminalu Linux jest bezcenna (szczególnie gdy GUI postanawia mieć wolne).
W poprzedniej lekcji o podstawach terminala poznaliśmy nawigację i wyszukiwanie. W tej części przećwiczysz polecenia zarządzające plikami i katalogami w Linuksie. Zobaczysz też, jak działają dowiązania oraz czym różni się archiwizacja od kompresji.
Przygotuj katalog do ćwiczeń
Wszystkie przykłady wykonuj w Debianie, w powłoce Bash, jako zwykły użytkownik. Do pracy we własnym katalogu domowym nie potrzebujesz root.
mkdir /home/patryk/lab-pliki
cd /home/patryk/lab-pliki
Sprawdź lokalizację:
pwd
Wynik powinien wskazywać katalog lab-pliki wewnątrz Twojego katalogu domowego. Kolejne polecenia wykonuj w tej samej sesji i lokalizacji.
Polecenia zarządzające plikami i katalogami
Tworzenie katalogów: mkdir
W systemie Linux tworzenie katalogów to podstawa. Służy do tego polecenie mkdir.
mkdir dokumenty
Możesz utworzyć kilka katalogów jednocześnie:
mkdir kopie archiwa
Jeśli nazwa zawiera spację, użyj cudzysłowów:
mkdir "Moje pliki"
Opcja -p tworzy także brakujące katalogi nadrzędne:
mkdir -p projekty/linux/notatki

Tworzenie plików: touch
Oprócz tworzenia katalogów warto poznać też polecenie, które pozwala szybko utworzyć pojedynczy plik albo kilka plików naraz. Służy do tego polecenie touch. Jeśli plik już istnieje, touch go nie nadpisze, zamiast tego zaktualizuje znaczniki czasu (najczęściej modyfikacji), czyli tak jakby powiedział: „hej, ten plik właśnie był ruszany”.
touch dokumenty/notatki.txt
Może też utworzyć kilka plików naraz:
touch dokumenty/plik1.txt dokumenty/plik2.txt myfile.txt
Przełącznik -d pozwala ustawić konkretną datę i godzinę. Przykładowo, czasy dostępu i modyfikacji dla myfile.txt można ustawić na 3 marca 2024, 12:00:
touch -d '2024-03-03 12:00:00' myfile.txt

Znaczniki czasu pliku: mtime, ctime, atime
- mtime (modification time) – czas ostatniej zmiany zawartości pliku (np. edycja treści).
- ctime (change time) – czas ostatniej zmiany metadanych (uprawnienia, właściciel, nazwa) lub zawartości.
- atime (access time) – czas ostatniego odczytu/uruchomienia pliku.
Poleceniem stat możesz zobaczyć szczegółowe informacje odnośnie danego pliku. W tym wszystkie znaczniki czasu.
stat /home/patryk/dokumenty/dokument.txt

Kopiowanie plików i katalogów: cp
Zanim skopiujemy plik, zapiszmy w nim krótką treść.
Operator > zastępuje dotychczasową zawartość wskazanego pliku. Tutaj używamy go celowo dla pustego pliku utworzonego w ćwiczeniu:
Polecenie cp kopiuje pliki i katalogi. Oryginał zostaje na miejscu, a Ty dostajesz kopię.
echo 'Pierwsza notatka z kursu Linux.' > dokumenty/notatki.txt
Teraz wykonaj kopię:
cp dokumenty/notatki.txt kopie/notatki.txt
Oryginał pozostaje w dokumenty, a kopia znajduje się w kopie.
Za pomocą przełącznika -r możemy kopiować rekursywnie całą zawartość katalogu wraz z pod folderami.
cp -r /etc /home/patryk

Aby skopiować katalog wraz z zawartością, użyj rekurencji:
cp -r dokumenty kopie/
Ponieważ kopie już istnieje, powstanie w nim katalog dokumenty.
Sprawdź:
ls -l kopie/dokumenty
Przenoszenie i zmiana nazwy: mv
Polecenie mv przenosi pliki i katalogi do innej lokalizacji. W odróżnieniu od cp, mv nie tworzy kopii. Plik po operacji znajduje się w nowej lokalizacji (lub ma nową nazwę).
Możesz go też użyć do zmiany nazwy pliku. Wystarczy „przenieść” go w to samo miejsce, ale pod inną nazwą.
mv kopie/notatki.txt kopie/notatki-kopia.txt
Następnie przenieś ją do katalogu ze spacją w nazwie:
mv kopie/notatki-kopia.txt "Moje pliki/"
Sprawdź rezultat:
ls -l "Moje pliki"

Usuwanie plików i katalogów: rm
Pliki usuwa się poleceniem rm. Możesz skasować jeden plik, wiele plików naraz, a także używać metaznaków (np. *) do wskazania większej grupy. Usunięty plik usuwany jest na zawsze.
rm dokumenty/plik2.txt
ls -l dokumenty

Polecenie to potrafi też usuwać katalogi razem z zawartością, ale wtedy musisz użyć odpowiednich przełączników:
- -r – usuwa katalog rekurencyjnie, czyli wraz z plikami i podkatalogami,
- -f – wymusza usunięcie bez pytań i bez marudzenia (czyli: “kasuj i nie zawracaj głowy”).
Przygotuj mały katalog przeznaczony wyłącznie do usunięcia:
mkdir do-usuniecia
touch do-usuniecia/test.txt
ls -la do-usuniecia
Po sprawdzeniu zawartości usuń go rekurencyjnie:
rm -r do-usuniecia

Usuwanie katalogów: rmdir
W przeciwieństwie do rm, które usuwa głównie pliki (a przy odpowiednich opcjach także katalogi), polecenie rmdir zostało stworzone specjalnie do usuwania katalogów. Jest jednak jeden ważny warunek: rmdir usuwa tylko puste katalogi.
Utwórz pusty katalog, a następnie go usuń:
mkdir pusty
rmdir pusty
Sprawdź, że nie ma go już na liście:
ls

Jeśli katalog zawiera pliki lub podkatalogi, rmdir odmówi współpracy. Wówczas należy skorzystać z polecenia rm -rf.
Linki w Linuxie: ln (dowiązania twarde i symboliczne)
W Linuxie podobnie jak w Windowsie możesz tworzyć skróty, tylko że tutaj nazywają się one linkami (dowiązaniami). Służy do tego polecenie ln, które pozwala tworzyć powiązania między plikami lub katalogami.
W Linuksie istnieją dwa typy łączy:
- łącza twarde (hard link)
- łącza symboliczne (symlink)
W praktyce najczęściej używa się łączy symbolicznych, tworzonych przez ln -s. Dzięki temu możesz mieć dostęp do tego samego pliku w wielu miejscach bez kopiowania danych.
Utwórz katalog do tej części ćwiczenia:
mkdir linki
Łącza twarde (hard link)
Łącze twarde to druga nazwa tego samego pliku. Oba wpisy wskazują na te same dane na dysku. Usunięcie „oryginału” nie psuje działania, dopóki istnieje inny hard link.
Utwórz plik i jego dowiązanie:
touch linki/plik10.txt
ln linki/plik10.txt linki/hardlink.txt
Zapisz jakąkolwiek treść do pliku
echo "abc" > /var/tmp/hardlink.txt
Sprawdź zawartość obu plików. Oczekiwany wynik powinien być taki sam dla obu plików:
abc
Teraz usuń tylko plik10.txt:
rm linki/plik10.txt
Po potwierdzeniu nadal odczytasz dane:
cat linki/hardlink.txt
Plik pod ścieżką linki/hardlink.txt wciąż działa i zawiera dane. Dzieje się tak ponieważ rm usuwa tylko odnośnik w katalogu. Dane są kasowane dopiero wtedy, gdy zniknie ostatni hard link do pliku.
Łącza symboliczne (symlink)
Łącze symboliczne to wskaźnik na ścieżkę. Działa jak skrót: „idź tam i otwórz to”. Usunięcie oryginału spowoduje, że skrót stanie się bezużyteczny (zepsuty).
Utwórz kolejny plik i dowiązanie symboliczne:
touch linki/plik20.txt
ln -s linki/plik20.txt linki/softlink.txt
Zapisz jakąkolwiek treść do pliku
echo "abc" > linki/softlink.txt
Sprawdź zawartość obu plików. Oczekiwany wynik powinien być taki sam dla obu plików:
abc
Teraz usuń tylko plik20.txt:
rm linki/plik20.txt
Tym razem odczyt z linki/softlink.txt się nie uda, ponieważ oryginał został usunięty. Łącze symboliczne zwykle nadal będzie widoczne w /linki, ale będzie to tzw. broken link (zepsute dowiązanie), bo wskazuje na plik, którego już nie ma. Czyli nie tyle nie istnieje, co istnieje, ale prowadzi donikąd.
cat linki/softlink.txt

Archiwizacja i kompresja
Archiwizacja polega na spakowaniu wielu plików lub katalogów do jednego pliku (archiwum). Kompresja natomiast to zmniejszanie rozmiaru danych za pomocą algorytmów kompresji, dzięki czemu pliki zajmują mniej miejsca na dysku. Połączenie archiwizacji i kompresji daje archiwa, które są mniejsze, wygodne do przenoszenia i łatwe do wysłania. Idealne, gdy chcesz „zrobić paczkę” z danych bez taszczenia całego katalogu.
To osobne operacje. Możesz utworzyć nieskompresowane archiwum .tar albo połączyć archiwizację z kompresją, uzyskując na przykład .tar.gz.
Skuteczność kompresji zależy od danych. Tekst zwykle daje się dobrze kompresować, natomiast już skompresowane zdjęcia czy archiwa mogą zmniejszyć się niewiele.
Tworzenie archiwów: tar
Do tworzenia archiwów w Linuksie najczęściej używa się polecenia tar. Składnia jest prosta, można zarchiwizować cały katalog lub poszczególne pliki.
Zarchiwizujemy katalog dokumenty, który nadal zawiera między innymi notatki.txt.
tar -cf archiwa/dokumenty.tar dokumenty
Opcje oznaczają:
-c— utwórz archiwum;-f— użyj wskazanego pliku archiwum.
Nazwa po -f jest plikiem wynikowym, a dokumenty to źródło.
Archiwum zostanie utworzone w katalogu, w którym aktualnie jesteś (chyba że podasz inną ścieżkę w nazwie pliku wynikowego) i będzie miało rozszerzenie .tar.
Ważne: tar sam w sobie archiwizuje, ale nie kompresuje. Żeby archiwum było mniejsze, należy dodać odpowiednią opcję kompresji.
Wyświetl zawartość:
tar -tf archiwa/dokumenty.tar
Powinny pojawić się wpisy zaczynające się od dokumenty/. Opcja -t wyświetla listę bez rozpakowywania.

Kompresja gzip: tar.gz
Służy do kompresji i dekompresji plików przy użyciu algorytmu kompresji gzip. Tworzy pliki z rozszerzeniem .gz. Powszechnie uważany jest za najszybszy. Aby zastosować ten format należy dodać literkę z jako przełącznik.
tar -zcf archiwa/dokumenty.tar.gz dokumenty
Polecenie file pozwala sprawdzić informacje na temat danego pliku, w tym przypadku pokazuje, że jest to plik skompresowany algorytmem gzip.:
file archiwa/dokumenty.tar.gz
Wynik powinien wskazać dane skompresowane gzip. To rozpoznanie formatu, a nie pełny test poprawności archiwum.
Na przykładzie poniżej możesz zobaczyć tworzenie archiwum i jego kompresji za pomocą algorytmu gzip.

Aby rozpakować takie archiwum wystarczy zamienić literkę c na x. Dodatkowo jeśli chcemy wskazać katalog do którego ma zostać rozpakowane archiwum należy skorzystać z przełącznika -C, po którym wskazujemy katalog docelowy. Aby wyświetlić zawartość archiwum należy użyć przełącznika -t.
mkdir odzysk-gzip
tar -zxf archiwa/dokumenty.tar.gz -C odzysk-gzip
Sprawdź wynik:
ls -l odzysk-gzip/dokumenty
cat odzysk-gzip/dokumenty/notatki.txt
Zobaczysz katalog z odzyskanymi plikami oraz wcześniej zapisaną notatkę.

Kompresja bzip2: tar.bz2
Służy do kompresji i dekompresji plików przy użyciu algorytmu kompresji bzip2. Tworzy pliki z rozszerzeniem .bz2. Zapewnia lepszą kompresję ale jest wolniejszy od gzip. Aby zastosować ten format należy dodać literkę j.
tar -jcf archiwa/dokumenty.tar.bz2 dokumenty
Podobnie jak wcześniej w wyniku polecenia file możesz zauważyć, że jest to plik skompresowany algorytmem bzip2.
file archiwa/dokumenty.tar.bz2
Krótkie zadanie na koniec
Pozostając w katalogu ćwiczeń:
– utwórz katalog zadanie i pusty plik zadanie/test.txt;
– skopiuj plik jako zadanie/test-kopia.txt;
– utwórz archiwum archiwa/zadanie.tar.gz i wyświetl jego zawartość.
Poprawna odpowiedź:
mkdir zadanie
touch zadanie/test.txt
cp -i — zadanie/test.txt zadanie/test-kopia.txt
tar -czf archiwa/zadanie.tar.gz zadanie
tar -tzf archiwa/zadanie.tar.gz
Następny krok: przejdziemy do zawartości plików tekstowych. Nauczysz się je przeglądać i wyszukiwać potrzebne informacje – umiejętności przydatne przy czytaniu konfiguracji, logów i wyników poleceń.
Przejdź do następnej lekcji: Linux i tekst — jak szybko czytać pliki i wyciągać z nich konkrety →
← Poprzednia lekcja: Podstawy CLI w Linuksie z przykładami · Wróć do spisu kursu