Podstawy Linuksa – darmowy system, który rządzi światem serwerów

by Patryk

Przy pierwszym kontakcie z Linuksem szybko pojawiają się pytania: czym różni się Debian od Red Hata, czy terminal jest tym samym co Bash i dlaczego konfigurację znajdziesz w /etc, a logi w /var. W tej lekcji poznasz podstawy Linuksa, które pomogą Ci zrozumieć kolejne konfiguracje. Uporządkujemy pojęcia, przyjrzymy się budowie systemu i sprawdzimy przeznaczenie najważniejszych katalogów. Przyda Ci się to zarówno podczas pracy na komputerze, jak i przy uruchamianiu serwera w HomeLabie.

Czym jest Linux?


Ściśle rzecz ujmując, Linux to jądro systemu operacyjnego, którego rozwój rozpoczął Linus Torvalds w 1991 roku. Jądro zarządza zasobami komputera i udostępnia programom mechanizmy potrzebne do działania.

W codziennym języku nazwą „Linux” określamy również kompletne systemy zbudowane na tym jądrze. Instalując Debiana lub Ubuntu, otrzymujesz jednak znacznie więcej: narzędzia systemowe, biblioteki, menedżer pakietów i wybrane aplikacje. Jego kod źródłowy jest stale modyfikowany i udostępniany za darmo przez rzesze użytkowników. Na początku Linux powstał z myślą o komputerach. W dzisiejszych czasach system ten znajduje się dosłownie wszędzie, począwszy od urządzeń sieciowych takich jak routery, po urządzenia gospodarstwa domowego (m.in. pralki, lodówki, konsole, telewizory), a nawet znajdziemy go w telefonach.

Wiele takich systemów wykorzystuje narzędzia projektu GNU, dlatego możesz spotkać także nazwę GNU/Linux.

Gdzie wykorzystuje się Linuksa?

Linux działa na komputerach osobistych, serwerach, urządzeniach sieciowych i systemach wbudowanych. Te ostatnie realizują określone zadania wewnątrz urządzenia, na przykład telewizora lub routera.

Z jądra Linux korzysta również Android. Nie oznacza to jednak, że telefon z Androidem jest tym samym środowiskiem co serwer z Debianem — wspólne jądro nie zapewnia identycznego zestawu narzędzi i aplikacji.

W administracji IT spotkasz Linuksa między innymi jako platformę dla:

  • serwerów WWW i aplikacji;
  • baz danych;
  • usług DNS i DHCP;
  • serwerów poczty i plików;
  • kontenerów, wirtualizacji i infrastruktury chmurowej;
  • obliczeń naukowych i przetwarzania danych.

Może też pełnić rolę kontrolera domeny Active Directory dzięki odpowiednio skonfigurowanej Sambie. Jest to funkcja konkretnego oprogramowania, a nie samego jądra.

Wiele największych organizacji i korporacji na świecie wykorzystuje Linuksa do zasilania swoich krytycznych systemów i usług. Aktualnie największy odsetek serwerów w firmach korzysta z systemów operacyjnych bazujących na jądrze Linuxa. Z usług serwerowych postawionych na systemie Linux korzystają najwięksi giganci tacy jak Google, Facebook, a także Amazon. Ponadto Linux ma tętniącą życiem społeczność programistów i entuzjastów, którzy przyczyniają się do jego ciągłego rozwoju i doskonalenia.

Czym są dystrybucje Linuxa?


Dobre zaplecze konfiguracyjne Linuxa doprowadziło do powstania wielu dystrybucji różniących się od siebie oprogramowaniem i interfejsem. Szacuje się, że istnieje około 600 różnych dystrybucji Linuxa, jednak wiele z nich ma cechy wspólne dwóch głównych dystrybucji.

Powszechnie przyjęło się, że dystrybucje dzielą się na:

  • oparte na dystrybucji Debian
  • oparte na dystrybucji Red Hat

Różnice pomiędzy nimi można znaleźć w strukturze systemu plików. Jedne dystrybucje przechowują pliki w tych samych lokalizacjach, z kolei inne mogą mieć pliki umieszczone w zupełnie innym miejscu lub zapisane pod inną nazwą. Różne dystrybucje tworzone są do różnych celów. Jedne będą pełnić rolę serwera i posiadać sam terminal, inne klienta wyposażonego w środowisko graficzne i będą przeznaczone do codziennej pracy na komputerze.

Architektura Linuxa


Linux działa w oparciu o unikalną architekturę, która odróżnia go od innych systemów operacyjnych. Zrozumienie tej architektury ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia sposobu, w jaki Linux działa i współdziała ze sprzętem i oprogramowaniem. Architekturę Linuxa można przedstawić jako strukturę składającą się z 3 głównych warstw.

Jądro Linuxa

Jądro jest kluczową częścią systemu Linux, jest dosłownie jego sercem. Będąc najniższą warstwą systemu operacyjnego, jądro jest odpowiedzialne za:

  • kontrolę nad zasobami sprzętowymi (procesor, pamięć, urządzenia wejścia/wyjścia),
  • planowanie i zarządzanie zadaniami oraz procesami,
  • obsługę operacji wejścia/wyjścia,
  • komunikację pomiędzy aplikacjami a urządzeniami sprzętowymi.

Jądro ma pełny dostęp i kontrolę nad wszystkim, co dotyczy systemu. Jest pierwszym komponentem ładowanym podczas startu Linuxa. W skrócie: jądro jest odpowiedzialne za zapewnienie płynnego działania komputera.

Powłoka systemu Linux

Bezpośrednio nad jądrem znajduje się powłoka (shell). Mówiąc najprościej, powłoka służy jako interfejs pomiędzy użytkownikiem a systemem operacyjnym Linux. Umożliwia użytkownikom interakcje z systemem operacyjnym interpretując polecenia i uruchamiając programy.

Powłoka tekstowa (CLI)

Powłoka tekstowa (CLI) pozwala wchodzić w interakcje z systemem operacyjnym za pomocą poleceń wpisywanych w terminalu. Interfejs ten zapewnia elastyczność i efektywność wykonywania zadań i zarządzania systemem. Dlatego administratorzy systemów Linux bardzo często korzystają wyłącznie z interfejsu tekstowego.

Linux oferuje różnego rodzaju powłoki tekstowe, z których najpopularniejszą jest Bash. Wśród innych popularnych powłok można wymienić: csh, tcsk, ksh. Na ten moment jednak nie zaprzątaj sobie nimi głowy. Poznasz je w momencie używania systemu.

Powłoka graficzna (GUI)

Oprócz powłoki tekstowej system Linux udostępnia również powłokę graficzną (GUI). Nie jest ona jednak tak często wykorzystywana przez administratorów w codziennej pracy. Podczas gdy CLI oferuje wydajność i dostęp do zaawansowanych funkcji, GUI zapewnia przyjazny interfejs graficzny, który zawiera ikony, okna, menu i inne elementy graficzne znane z systemu Windows.

Najbardziej popularnymi graficznymi powłokami są: GNOME, KDE, Xfce, MATE.

Aplikacje

Najwyższą warstwą Linuxa są aplikacje, czyli programy, z którymi użytkownicy mają bezpośredni kontakt podczas codziennej pracy. Mogą to być m.in.:

  • klienci poczty elektronicznej,
  • pakiety biurowe,
  • przeglądarki internetowe,
  • edytory tekstu.

Aplikacje komunikują się ze sprzętem za pośrednictwem jądra systemu, natomiast z użytkownikiem wchodzą w interakcję poprzez powłokę (tekstową lub graficzną). Przykładowo: otwierając plik tekstowy w edytorze wpisujesz polecenie w powłoce. Wówczas powłoka interpretuje twoje polecenie i za pośrednictwem jądra systemu operacyjnego pobiera odpowiedni plik z dysku twardego. Następnie przekazuje go do edytora tekstu, czyli aplikacji, która następnie wyświetla zawartość tego pliku, umożliwiając edycję tekstu.

Hierarchia systemu plików (FHS)


System plików Linuxa ma ściśle określony standard hierarchii plików zwany w skrócie FHS. Podstawowym jego celem jest ujednolicenie struktury katalogów w Linuxie, ułatwiając użytkownikom i administratorom lokalizowanie plików oraz zasobów.

Trzymając się wspólnej hierarchii, dystrybucje Linuksa mogą zapewnić kompatybilność z pakietami oprogramowania i bibliotekami zaprojektowanymi dla środowiska Unix.

Wszystko zaczyna się od /

/ to katalog główny, od którego zaczyna się drzewo katalogów widoczne w systemie.

Dodatkowe systemy plików dołącza się do tego drzewa przez montowanie. Katalog, w którym udostępniasz ich zawartość, nazywa się punktem montowania.

Najważniejsze katalogi

KatalogPrzeznaczenie
/binkatalog, w którym znajdują się wszystkie programy wykonywalne.
/bootzawiera pliki potrzebne do uruchomienia systemu.
/devznajdują się tu pliki reprezentujące urządzenia w systemie, takie jak dyski twarde, dyski USB i drukarki.
/etczawiera pliki konfiguracyjne systemu oraz aplikacji. Tutaj można między innymi zmienić ustawienia sieciowe.
/homezawiera katalogi domowe dla każdego użytkownika.
/libzawiera biblioteki potrzebne dla aplikacji znajdujących się w katalogach /bin i /sbin.
/mediazawiera podkatalogi, do których montowane są wymienne nośniki danych zainstalowane w komputerze. Na przykład, po włożeniu dysku CD, jego zawartość można będzie przeglądać pod katalogiem /media/cdrom.
/mntmiejsce, w którym administratorzy systemu mogą tymczasowo montować systemy plików, aby z nich skorzystać (np. dyski sieciowe).
/optzawiera podkatalogi dla opcjonalnych aplikacji, nie wspieranych standardowo przez dystrybucję.
/rootkatalog domowy administratora systemu.
/runaplikacje przechowują tu pliki przejściowe potrzebne do działania.
/srvprzeznaczony na dane usług świadczonych przez system (np. strona WWW serwera Apache).
/tmpzawiera pliki tymczasowe używane przez aplikacje i system.
/usrkatalog zawierający dane współużytkowane przez wszystkich użytkowników w systemie (m.in. dokumentacja aplikacji).
/varkatalog ten zawiera pliki, które często się zmieniają (np. logi systemowe).

Krótkie zadanie na koniec

Wskaż typowe miejsce dla każdego z poniższych elementów:
– konfiguracji usługi działającej na serwerze;
-logów systemowych;
– prywatnych plików zwykłego użytkownika.
Czy wszystkie te dane powinny znajdować się w /usr?

Poprawna odpowiedź: Konfiguracji systemowej szukaj zwykle w /etc, logów w /var/log, a plików użytkownika w jego katalogu domowym, często pod /home.

/usr zawiera przede wszystkim zainstalowane oprogramowanie, biblioteki i dokumentację. Nie jest katalogiem przeznaczonym na prywatne dokumenty użytkowników.


Następny krok: Wiesz już, z jakich elementów składa się system i gdzie szukać najważniejszych plików. Teraz przejdziemy do pracy w terminalu: poruszania się po katalogach, odczytywania zawartości plików i korzystania z pomocy do poleceń.

Przejdź do następnej lekcji: Jak ogarnąć terminal – podstawowe polecenia w Linuksie →

← Poprzednia lekcja: VirtualBox dla początkujących – Podstawy, instalacja i konfiguracja maszyn wirtualnych · Wróć do spisu kursu

Może Cię również zainteresować

Dodaj komentarz